Obserwując uczestnicząco zwróciłem także uwagę, że na Kongresie mieliśmy do czynienia z dwoma rodzajami ruchów miejskich. Tu znów posłużę się klasykiem, tym razem współczesnym. Manuel Castells opisując ruch społeczne, zwrócił uwagę, że można je opisać grupując w trzy modele tożsamości: legitymizacji, projektu i oporu. Na Kongresie wyraźnie dało się zauważyć, że obecne tam organizacje reprezentują dwa ostatnie typy tożsamości: projektu lub oporu. Tożsamość oporu powstaje jako efekt niezgody na dominację i pauperyzację. Wszystkie polskie miasta doświadczyły bardzo boleśnie skutków polityki neoliberalnej, wspieranej często bezmyślnością lokalnych władz. Geneza wielu organizacji przybyłych do Poznania tkwi właśnie w oporze przeciw deweloperom lub władzom lokalnym. Ich doświadczenia w kontaktach z administracją lokalną czy biznesem najczęściej są – pisząc eufemistycznie – nienajlepsze. Tożsamość projektu wiąże się z tworzeniem nowej jakości, poszukiwaniem nowych rozwiązań – i taka też jest geneza drugiej grupy organizacji. Ich członków połączył nie tyle konflikt w obronie interesów wspólnoty lokalnej, co przede wszystkim wspólne pasje związane z ich miastami. Organizacje te wywodzą się głównie z Forum Polskich Wieżowców i często współpracują na partnerskich zasadach z lokalnymi samorządami i urzędnikami. Różnice te dały o sobie wyraźnie znać na sesji plenarnej przy okazji dyskusji nad Tezami miejskimi. Jednak, i to co jest moim zdaniem wielkim sukcesem Kongresu, mimo gorącej dyskusji nikt nie zgłaszał liberum veto, nie rozdzierał szat z okrzykiem po moim trupie. Każda teza była deliberowana, ponad setka osób: od anarchistów po dobrze prosperujących biznesmenów, od studentów po osoby, które swoje doświadczenia w ruchach społecznych zdobywały w czasie pierwszej Solidarności – wszyscy uczestnicy powoli, ale sukcesywnie dochodzili do wspólnych uzgodnień.

Przychylam się do powszechnej już opinii, że Kongres zakończył się sukcesem. Parę wymiernych wskaźników można już podać. Dwa pierwsze zjazdy ruchów miejskich nie przebiły się do ogólnopolskiej opinii publicznej (jeśli jestem w błędzie, to proszę o sprostowanie), w mediach przeszły właściwie bez echa. Poznański Kongres odnotowały wszystkie ważniejsze ogólnopolskie gazety i portale oraz wiele lokalnych gazet, poświęcając mu w niektórych przypadkach bardzo szczegółowe relacje. Kongres, który odbywał się w bardzo dobrej atmosferze sprzyjał nawiązywaniu kontaktów i wymianie doświadczeń, był efektywnym forum umożliwiającym budowanie kapitału społecznego. Co istotne, podjęto uchwałę o kontynuacji działań wybierając Zespół Koordynacyjny zapewniający ciągłość tworzącemu się miejskiemu ruchowi społecznemu. Jednak prawdziwa odpowiedź na pytanie: czy Kongres okazał się sukcesem? przyjdzie później. Dla mnie tą weryfikacją będą odpowiedzi na pytania: czy ruchy miejskie staną się istotnym graczem, tworzącym i implementującym polityki miejskie? Czy będą w stanie odzyskać miasta z rąk osób nazywanych politykami i przekazać je w ręce obywateli? Myślę, że ważne są w tym przypadku co najmniej dwa czynniki.

Po pierwsze, ruchy miejskie powinny ewoluować w kierunku tożsamości projektu a nie konfliktu. Oczywiście jeszcze przez długie lata nikt nas nie zwolni z obowiązku obrony naszych miast przed tymi wszystkimi negatywnymi czynnikami, o których tak dużo mówiono na Kongresie. Istniej tu jednak spora obawa, że poszczególne organizacje utkną w swoich lokalnych, partykularnych problemach, skupią się na konfliktach i lokalnych wojenkach, tracąc z pola widzenia kluczowe problemy kwestii miejskiej w Polsce. Jak wiadomo najlepszą obroną jest atak. W tym przypadku metaforą ataku jest kreowanie nowych polityk miejskich i narzucenie ich decydentom, a nie bronienie się przed złymi pomysłami władz lokalnych. Te dwa dni Kongresu pokazały wyraźnie, że uczestnicy posiadają wystarczające doświadczenie, kompetencję i wiedzę, aby tworzyć niezależne, eksperckie wizje rozwoju i zarządzania miastami w Polsce.

Po drugie, aby stać się faktycznym graczem kwestii miejskiej w Polsce, Zespół Koordynacyjny Kongresu (lub inne ciało) powinno stać się czymś na wzór sieciowej grupy wsparcia. Częściowo zostało to wyeksplikowane w „Apelu o solidarność miast” (swoje uwagi do apelu pozwalam sobie zamieścić poniżej). W miastach takich jak Warszawa, Wrocław czy Poznań, ruchy miejskie stają się realnym partnerem dla lokalnych władz, mają doświadczenie, kompetencję i zasoby symboliczne, z którymi lokalne władze muszą się liczyć. Jednak w zdecydowanej większości naszych miast – szczególnie tych nie reprezentowanych na Kongresie, sytuacja pod tym względem wygląda bardzo źle. Jeśli nawet powstają tam ruchy miejskie, lokalne władze i deweloperzy posiadają nad nimi miażdżącą przewagę. Dysponują ekspertyzami i badaniami robionymi na swoje zamówienie, często też lojalnymi mediami, które miejskich aktywistów stygmatyzują jako oszołomów bez elementarnej wiedzy i kompetencji. Najdotkliwszy jednak czynnik to lęk przed utratą pracy. W Polsce lokalnej to prezydent czy burmistrz miasta jest głównym i często jedynym pracodawcą dla lokalnej inteligencji. Dlatego też w takich miastach organizacje miejskie tworzone są głównie przez młodzież (która później i tak wyjeżdża na studia) i dotyczą rzeczy relatywnie bezpiecznych dla władz lokalnych – sfery kultury. Na tworzącym się społecznym ruchu miejskim spoczywa wręcz obowiązek dzielenia się własnymi zasobami (wiedza i doświadczenia) z organizacjami z miast Polski lokalnej. To pewnie nie przypadek, że na Kongresie nie znaleźli się przedstawiciele, nie takich znowu małych miast, jak np.: Radom, Wałbrzych, Bydgoszcz, Częstochowa, itp., o mniejszych już nie wspominając. Kacykoza, o której tak wiele mówiono na Kongresie, objawia się nie tyle w dużych metropoliach, które zdominowały Kongres, ale właśnie w miastach Polski lokalnej. Być może to porównanie jest sporo na wyrost, ale kiedy rodziła się opozycja demokratyczna w końcu lat 70-tych ubiegłego wieku, to osamotnieni opozycjoniści na prowincji mieli jednak świadomość, że nie są pozostawieni sam na sam z reżimem. Wtedy znali tylko jeden numer telefonu do Jacka Kuronia i wiedzieli, że w razie czego mogą liczyć na wsparcie doświadczonych opozycjonistów, ekspertów z Warszaw czy innych miast – dziś w dobie Internetu z łatwością można udzielać wsparcia tym, którzy dopiero próbują wyartykułować swoje prawo do miasta.

Na Kongresie została poruszona absolutnie słuszna idea nawołująca do solidarność pomiędzy miastami. W moim przekonaniu jednak ostateczny kształt „Apelu o solidarność miast” wypacza tę ideę. Nie złożyłem podpisu pod tym apelem i chciałbym wyjaśnić dlaczego - na Kongresie, zgodnie z ustaleniami, jako obserwator nie zabierałem głosu na sesjach plenarnych, aby nie odbierać czasu do dyskusji uczestnikom. Bezwzględnie zgadzam się z pierwszymi tezami o solidarności między miastami, piszę zresztą o tym powyżej. Nie podpisałem apelu z dwóch powodów. Po pierwsze, dla mnie solidarność dotyczy wszystkich, a nie tylko wybranych. Pierwsza część apelu nawołuje do powstrzymania rywalizacji o to, kto jest najlepszy, a przy okazji jednoznacznie wskazuje kto jest najgorszy, z prawem do preferencyjnej pomocy. Można wymieniać wiele miast będących w podobnej lub gorszej niż Łódź sytuacji (jak to mierzyć?). Jeśli używamy słowa solidarność, to nie ma tam miejsca na tych równiejszych i mniej równych, miasta ważniejsze i mniej ważne. Po drugie, wyróżnienie Łodzi jako miasta specjalnej troski, będzie w moim przekonaniu prowadzić do - dość dobrze już przecież znanego zjawiska - pozytywnej dyskryminacji. Apel ma niewielkie szanse, aby na jego podstawie powstała jakaś specustawa rządowa dotycząca Łodzi, ale wszelkie, aby przez szum medialny nadać miastu kolejny stygmat – niezbyt rozgarniętego ucznia, którego trzeba skierować do szkoły specjalnej – a tego stygmatu miasto się długo nie pozbędzie.

Na koniec chciałbym rozwinąć myśl zawartą w tytule. To parafraza jednego z najczęściej cytowanych zdań w ostatnim stuleciu. Z końcem dziewiętnastego wieku, kiedy państwa narodowe wchodziły w swój największy rozkwit, Ernest Renan w swoim słynnym wystąpieniu, na pytanie o to, czym jest naród?, odpowiedział, że jest codziennym, nieustannym plebiscytem. Parafraza tej sentencji wydała mi się dobrym podsumowaniem poznańskiego Kongresu. W świecie, gdzie państwo narodowe odgrywa coraz mniejszą rolę, na pierwszy plan powracają miasta. Co do uczestników Kongresu nie ma wątpliwości, że biorą oni udział w codziennych, nieustannych plebiscytach w swoich miasta. Pytaniem zasadniczym jest na natomiast to, jak włączyć w ten plebiscyt pozostałych mieszkańców miast czyniąc z nich faktycznych obywateli miejskich, korzystających ze swojego prawa do miasta i przestrzegających obowiązków względem niego.

Dr Paweł Kubicki, socjolog i antropolog kultury, adiunkt w Instytucie Europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego.